در تهران نیز طی سال‌های اخیر تلاش‌های متعددی برای توسعه مترو، اتوبوسرانی و مدیریت ترافیک صورت گرفته و حتی در برخی مقاطع، استفاده رایگان یا یارانه‌ای از حمل‌ونقل عمومی به‌عنوان ابزاری برای کاهش بار ترافیکی شهر مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، خیابان‌های پایتخت همچنان مملو از خودروهایی است که اغلب تنها یک سرنشین دارند و بخش قابل توجهی از شهروندان ترجیح می‌دهند به جای استفاده از مترو و اتوبوس، پشت فرمان خودرو شخصی بنشینند.
این موضوع در نگاه نخست ممکن است تناقض‌آمیز به‌نظر برسد. از یک سو هزینه سوخت، نگهداری خودرو، استهلاک، بیمه و پارکینگ سال به سال افزایش یافته و از سوی دیگر ظرفیت حمل‌ونقل عمومی نیز نسبت به گذشته توسعه یافته است. با این وجود، وابستگی شهروندان به خودرو شخصی نه تنها کاهش محسوسی نداشته، بلکه در برخی مناطق حتی تقویت شده است.
کارشناسان حوزه حمل‌ونقل معتقدند پاسخ این پرسش را نمی‌توان تنها در قیمت بنزین یا تعداد خطوط مترو جست‌وجو کرد. انتخاب میان خودرو شخصی و حمل‌ونقل عمومی بیش از آن‌که یک تصمیم اقتصادی باشد، تابع مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، فرهنگی، زیرساختی و مدیریتی است.
زمان؛ مهم‌ترین سرمایه شهروندان
یکی از اصلی‌ترین دلایل استقبال از خودرو شخصی، صرفه‌جویی در زمان از نگاه شهروندان است. اگرچه در برخی مسیرها مترو سریع‌تر از خودرو حرکت می‌کند، اما بسیاری از سفرهای شهری تنها به استفاده از یک وسیله حمل‌ونقل محدود نمی‌شود.
بخش زیادی از شهروندان برای رسیدن به ایستگاه مترو یا اتوبوس نیازمند استفاده از تاکسی، خودروهای اینترنتی یا پیاده‌روی طولانی هستند. همچنین در مقصد نیز همین شرایط تکرار می‌شود. در نتیجه سفری که با خودرو شخصی ممکن است ۴۵ دقیقه طول بکشد، گاهی با حمل‌ونقل عمومی به بیش از یک ساعت و نیم می‌رسد.
در کلانشهری مانند تهران که بخش بزرگی از جمعیت آن روزانه میان محل سکونت و محل کار در رفت‌وآمد هستند، زمان به‌یکی از مهم‌ترین عوامل تصمیم‌گیری تبدیل شده است.
آسایش؛ حلقه مفقوده حمل‌ونقل عمومی
عامل دیگری که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد، موضوع آسایش سفر است. تراکم بالای مسافران در ساعات اوج تردد، کمبود صندلی، ازدحام در ایستگاه‌ها، گرما یا سرمای نامناسب برخی ایستگاه‌ها و واگن‌ها و محدودیت فضای شخصی از جمله عواملی هستند که بخشی از شهروندان را از استفاده مستمر از حمل‌ونقل عمومی بازمی‌دارد.
در مقابل، خودرو شخصی فضایی اختصاصی در اختیار فرد قرار می‌دهد. امکان استفاده از سیستم تهویه، انتخاب مسیر، توقف در هر زمان و حمل وسایل شخصی از جمله مزایایی است که بسیاری از شهروندان حاضر هستند برای آن هزینه بیشتری پرداخت کنند.
قیمت سوخت هنوز بازدارنده نیست
اگرچه طی سال‌های اخیر هزینه سوخت افزایش یافته است، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند قیمت بنزین در ایران همچنان فاصله قابل توجهی با قیمت‌های جهانی دارد و سهم سوخت در هزینه نهایی استفاده از خودرو شخصی هنوز به اندازه‌ای نیست که بتواند رفتار اکثریت شهروندان را تغییر دهد.
درواقع هزینه اصلی استفاده از خودرو برای بسیاری از مالکان، استهلاک، تعمیرات، افت قیمت، بیمه و هزینه‌های جانبی است، نه صرفا بنزین. به همین دلیل افزایش تدریجی قیمت سوخت تاثیر محدودی بر کاهش سفرهای درون‌شهری داشته است.
نگاه فرهنگی به خودرو
خودرو در ایران تنها یک وسیله حمل‌ونقل نیست. در بسیاری از موارد خودرو بخشی از سبک زندگی، نماد استقلال فردی و حتی نشانه‌ای از موقعیت اجتماعی تلقی می‌شود.
این نگاه فرهنگی باعث شده حتی در شرایطی که استفاده از حمل‌ونقل عمومی از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر باشد، بخشی از شهروندان همچنان خودرو شخصی را انتخاب کنند. این موضوع در بسیاری از کلانشهرهای در حال توسعه مشاهده می‌شود و صرفا مختص تهران نیست.
ضعف حمل‌ونقل عمومی در پوشش کامل شهر
با وجود توسعه قابل توجه خطوط مترو و اتوبوسرانی، هنوز برخی مناطق تهران دسترسی مطلوبی به‌شبکه حمل‌ونقل عمومی ندارند. شهروندانی که در مناطق حاشیه‌ای یا شهرهای اقماری سکونت دارند، در بسیاری از موارد ناچارند بخشی از مسیر را با خودرو شخصی طی کنند. همچنین برخی مراکز تجاری، صنعتی و اداری به اندازه کافی به شبکه حمل‌ونقل عمومی متصل نیستند. در چنین شرایطی خودرو شخصی همچنان گزینه‌ای عملی‌تر محسوب می‌شود.
حمل‌ونقل رایگان؛ مناسب اما ناکافی
تجربه بسیاری از شهرهای جهان نشان می‌دهد رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی به تنهایی تضمین‌کننده کاهش استفاده از خودرو شخصی نیست. آن‌چه رفتار شهروندان را تغییر می‌دهد، ترکیبی از کیفیت خدمات، سرعت دسترسی، امنیت، نظم و قابلیت اطمینان شبکه حمل‌ونقل عمومی است.
اگر شهروند اطمینان داشته باشد که بدون تاخیر و با آسایش به مقصد خواهد رسید، هزینه سفر اهمیت کمتری پیدا می‌کند. اما درصورتی که کیفیت خدمات پاسخگوی نیازها نباشد، حتی رایگان شدن کامل حمل‌ونقل عمومی نیز نمی‌تواند همه مالکان خودرو را به تغییر رفتار ترغیب کند.
پارکینگ و مدیریت شهری
یکی دیگر از ابزارهای موثر در جهان برای کاهش استفاده از خودرو شخصی، مدیریت پارکینگ است. در بسیاری از شهرهای پیشرفته، هزینه بالای پارکینگ و محدودیت فضاهای توقف باعث شده استفاده از خودرو شخصی برای سفرهای روزانه صرفه اقتصادی نداشته باشد.
در تهران اگرچه در برخی مناطق مرکزی محدودیت‌هایی وجود دارد، اما همچنان در بخش قابل توجهی از شهر امکان توقف خودرو با هزینه محدود فراهم است. این موضوع جذابیت استفاده از خودرو شخصی را حفظ کرده است.
راهکار چیست؟
کارشناسان معتقدند کاهش وابستگی به خودرو شخصی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان است. توسعه ناوگان مترو، افزایش تعداد اتوبوس‌ها، کاهش زمان انتظار، تکمیل خطوط نیمه‌تمام، ایجاد پارکینگ‌های حاشیه‌ای در مبادی ورودی شهر و بهبود اتصال میان انواع وسایل حمل‌ونقل عمومی از جمله مهم‌ترین راهکارها محسوب می‌شود.
همچنین توسعه حمل‌ونقل پاک، دوچرخه‌سواری شهری و پیاده‌راه‌ها می‌تواند بخشی از سفرهای کوتاه را از شبکه خودرویی خارج کند. در کنار این اقدامات، سیاست‌های تشویقی و فرهنگی نیز باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که شهروندان استفاده از حمل‌ونقل عمومی را نه یک اجبار، بلکه یک انتخاب منطقی و راحت بدانند.
تغییر رفتار نیازمند اعتماد است
واقعیت این است که شهروندان زمانی خودرو شخصی را کنار خواهند گذاشت که اطمینان پیدا کنند حمل‌ونقل عمومی می‌تواند همان سطح از دسترسی، سرعت و آسایش را در اختیارشان قرار دهد. تجربه جهانی نشان می‌دهد تغییر الگوی سفر بیش از آن‌که با اجبار و محدودیت حاصل شود، با افزایش کیفیت خدمات و جلب اعتماد عمومی امکان‌پذیر است.
تهران امروز بیش از هر زمان دیگری به کاهش وابستگی به خودروهای شخصی نیاز دارد. آلودگی هوا، ترافیک سنگین، اتلاف سوخت و هزینه‌های اقتصادی ناشی از ازدحام شهری، ادامه روند فعلی را دشوار کرده است. با این حال، تا زمانی که حمل‌ونقل عمومی نتواند پاسخگوی کامل نیازهای شهروندان باشد، خودرو شخصی همچنان انتخاب اول بخش بزرگی از ساکنان پایتخت باقی خواهد ماند؛ حتی اگر هزینه سوخت افزایش یابد و سفر با مترو و اتوبوس رایگان شود.
